Διερεύνηση των χρωστικών των τοιχογραφιών του Ναού της Μονής Άβελ (Βήσσανη Ηπείρου)

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Δημοσιεύω αποσπάσματα και φωτογραφοκό υλικό απο την πολύ ενδιαφέρουσα εργασία που αφορά το ιστορικό μνημείο του χωριού μας.Η εν λόγω εργασία δημοσιηκε τον Μάρτιο του 2010.

Περίληψη

Η Μονή Άβελ στη Βήσσανη της Ηπείρου είναι ένα από τα παλαιότερα (1770) και πιο σημαντικά μνημεία της περιοχής, υπογεγραμμένο από τους Χιονιαδήτες ζωγράφους Κωνσταντίνο και Μιχαήλ- Μιχαήλ. Οι Χιονιαδίτες ζωγράφοι, μαθητές πιθανόν του Πανσέληνου, ταξιδεύουν σε όλα τα Βαλκάνια και αφήνουν αξιολογότατα έργα σε ναούς αλλά και σε κατοικίες για διάστημα πλέον των δυόμιση αιώνων. 

Σκοπός της εργασίας αυτής , είναι η μελέτη δειγμάτων από τις τοιχογραφίες της Μονής Άβελ, για τον προσδιορισμό των χρωστικών που χρησιμοποιήθηκαν από τους καλλιτέχες, της τεχνικής τους στη φιλοτέχνηση της τοιχογραφίας καθώς και τον έλεγχο της κατάστασης διατήρησης και παθολογίας των τοιχογραφιών. Η μελέτη των δειγμάτων έγινε με τη χρήση των μεθόδων της μικρο- φασματοσκοπίας υπερύθρου FTIR, της ηλεκτρονικής μικροσκοπίας σάρωσης (SEM- EDS) με μικροαναλυτή ακτίνων Χ και της οπτικής μικροσκοπίας.

Τα πειραματικά αποτελέσματα έδειξαν ότι η χρωματική παλέτα των ζωγράφων αποτελείται από: αιματίτη, κιννάβαρη, λειμονίτη, όμπρα, πράσινη γη, ασβεστίτη, μαύρο του άνθρακα, bone black και σμάλτο, ενώ η παρουσία οργανικού υλικού σε πολλά από τα δείγματα αναδεικνύει την τεχνική του Mezzo fresco ως την πιο πιθανή τεχνική που χρησιμοποιήθηκε.Τέλος ενδείξεις φθοράς εμφανίζονται από την ταυτοποίηση αλάτων γύψου τοπικά στην επιφάνεια των τοιχογραφιών.

//////////

//////////

//////////

//////////

//////////

//////////

//////////

//////////

//////////

//////////

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ:

Η μελέτη των 14 δειγμάτων από τη Μονή Άβελ της Βήσσανης Ηπείρου έγινε βασικά με δυο μεθόδους: τη μικρο-φασματοσκοπία FTIR και την ηλεκτρονική μικροσκοπία σάρωσης με μικροαναλυτή ακτίνων X. Οι δυο αυτές μέθοδοι λειτούργησαν συμπληρωματικά και μας έδωσαν ένα μεγάλο όγκο πληροφοριών ικανών να οδηγήσουν, στην πλειοψηφία των περιπτώσεων, σε ασφαλή συμπεράσματα σχετικά με την ταυτοποίηση των υλικών, της τεχνικής φιλοτέχνησης των τοιχογραφιών και της παρούσας κατάστασης αυτών.

Από τη μελέτη προκύπτει ότι εκτός από τον καλσίτη που ενυπάρχει σε όλα τα δείγματα χρωστικών, έχει χρησιμοποιηθεί κατά τόπους και κρόκος αυγού ως συνδετικό υλικό. Η ανάδειξη της χρήσης κρόκου αυγού με αυτόν τον τρόπο από τον καλλιτέχνη για τις τοιχογραφίες της μονής, αναδεικνύει συγχρόνως και την τεχνική που χρησιμοποιήθηκε η οποία απ’ ότι φαίνεται είναι αυτή του Mezzo fresco. Επίσης οι αναλύσεις δείγματος από το υπόστρωμα δείχνουν κυρίως την ύπαρξη καλσίτη με μικρή συμμετοχή αργιλοπυριτικών στοιχείων ενώ έχει χρησιμοποιηθεί κάποιο φυτικό υλικό (λευκές ίνες) για καλύτερη συνοχή του σόβα ή ακόμα και για να διατηρηθεί νωπός ο σοβάς κατά την αγιογράφησή του [9].

Η μελέτη των δειγμάτων έδειξε ότι υπάρχει ανάμειξη χρωστικών για την απόδοση της επιθυμητής απόχρωσης ενώ σε πολλές περιπτώσεις υπάρχουνε και διαφορετικές χρωματικές στρώσεις. Μελετήθηκαν πολλά δείγματα διαφορετικής κόκκινης απόχρωσης, για τα οποία όπως έδειξε η ηλεκρονική μικροσκοπία (SEM-EDS) χρησιμοποιήθηκε κιννάβαρη και αιματίτης (Fe2O3) σε διαφορετικές αναλογίες: στα πιο φωτεινά δείγματα (πορτοκαλι-κόκκινο) είναι πιο έντονη η παρουσία της κιννάβαρης σε αντίθεση με τις πιο σκοτεινές αποχρώσεις οι οποίες προέρχονται από καθαρό αιματίτη. Στα δείγματα με λαμπερό κόκκινο χρώμα ανιχνεύτηκε εξολοκλήρου κιννάβαρη, ενώ ίχνη Mn σε κάποια δείγματα υποδεικνύουν την κατά τόπους χρήση της όμπρας για την απόδοση μιας καφέ-κόκκινης απόχρωσης.

Στη στοιχειακή ανάλυση των κίτρινων δειγμάτων ανίχνεύτηκε Fe με Ca, ενώ η μικρο- φασματοσκοπία FTIR δεν εμφανίζει για τα αντίστοιχα δείγματα τις χαρακτηριστικές κορυφές του καολίνη, αποδεικνύοντας τη χρήση του λειμονίτη (FeOOH) και όχι της κίτρινης ώχρας. Στα δείγματα με γαλάζιο χρώμα χρησιμοποιήθηκε σμάλτο, όπως αυτό ταυτοποιήθηκε τόσο από τη στοιχειακή ανάλυση με ανίχνευση Co, Si, K, As, Fe, Al όσο και από τη φασματοσκοπία με την ισχυρή κορυφή στα 1100 cm-1 εξαιτίας των δονήσεων των δεσμών Si-O-Si

Η μελέτη των 14 δειγμάτων από τη Μονή Άβελ της Βήσσανης Ηπείρου έγινε βασικά με δυο μεθόδους: τη μικρο-φασματοσκοπία FTIR και την ηλεκτρονική μικροσκοπία σάρωσης με μικροαναλυτή ακτίνων X. Οι δυο αυτές μέθοδοι λειτούργησαν συμπληρωματικά και μας έδωσαν ένα μεγάλο όγκο πληροφοριών ικανών να οδηγήσουν, στην πλειοψηφία των περιπτώσεων, σε ασφαλή συμπεράσματα σχετικά με την ταυτοποίηση των υλικών, της τεχνικής φιλοτέχνησης των τοιχογραφιών και της παρούσας κατάστασης αυτών.

Από τη μελέτη προκύπτει ότι εκτός από τον καλσίτη που ενυπάρχει σε όλα τα δείγματα χρωστικών, έχει χρησιμοποιηθεί κατά τόπους και κρόκος αυγού ως συνδετικό υλικό. Η ανάδειξη της χρήσης κρόκου αυγού με αυτόν τον τρόπο από τον καλλιτέχνη για τις τοιχογραφίες της μονής, αναδεικνύει συγχρόνως και την τεχνική που χρησιμοποιήθηκε η οποία απ’ ότι φαίνεται είναι αυτή του Mezzo fresco. Επίσης οι αναλύσεις δείγματος από το υπόστρωμα δείχνουν κυρίως την ύπαρξη καλσίτη με μικρή συμμετοχή αργιλοπυριτικών στοιχείων ενώ έχει χρησιμοποιηθεί κάποιο φυτικό υλικό (λευκές ίνες) για καλύτερη συνοχή του σόβα ή ακόμα και για να διατηρηθεί νωπός ο σοβάς κατά την αγιογράφησή του [9].

Η μελέτη των δειγμάτων έδειξε ότι υπάρχει ανάμειξη χρωστικών για την απόδοση της επιθυμητής απόχρωσης ενώ σε πολλές περιπτώσεις υπάρχουνε και διαφορετικές χρωματικές στρώσεις. Μελετήθηκαν πολλά δείγματα διαφορετικής κόκκινης απόχρωσης, για τα οποία όπως έδειξε η ηλεκτρονική μικροσκοπία (SEM-EDS) χρησιμοποιήθηκε κιννάβαρη και αιματίτης (Fe2O3) σε διαφορετικές αναλογίες: στα πιο φωτεινά δείγματα (πορτοκαλι-κόκκινο) είναι πιο έντονη η παρουσία της κιννάβαρης σε αντίθεση με τις πιο σκοτεινές αποχρώσεις οι οποίες προέρχονται από καθαρό αιματίτη. Στα δείγματα με λαμπερό κόκκινο χρώμα ανιχνεύτηκε εξολοκλήρου κιννάβαρη, ενώ ίχνη Mn σε κάποια δείγματα υποδεικνύουν την κατά τόπους χρήση της όμπρας για την απόδοση μιας καφέ-κόκκινης απόχρωσης.

Στη στοιχειακή ανάλυση των κίτρινων δειγμάτων ανίχνεύτηκε Fe με Ca, ενώ η μικρο- φασματοσκοπία FTIR δεν εμφανίζει για τα αντίστοιχα δείγματα τις χαρακτηριστικές κορυφές του καολίνη, αποδεικνύοντας τη χρήση του λειμονίτη (FeOOH) και όχι της κίτρινης ώχρας. Στα δείγματα με γαλάζιο χρώμα χρησιμοποιήθηκε σμάλτο, όπως αυτό ταυτοποιήθηκε τόσο από τη στοιχειακή ανάλυση με ανίχνευση Co, Si, K, As, Fe, Al όσο και από τη φασματοσκοπία με την ισχυρή κορυφή στα 1100 cm-1 εξαιτίας των δονήσεων των δεσμών Si-O-Si

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Χ.Κ.-ΝΑΡΤΙΟΣ 2025